XIX. YÜZYILDA ADAPAZARI

SUNUŞ

19. yüzyılda Osmanlı Devletinde çok sayıda şehrin temelleri atılmıştır. Bu şehirlerden bir tanesi de bir pazaryerinin gelişip büyümesi ile meydana gelen Adapazarı şehridir. 19. yüzyılın ilk yarısında kimi zaman yalnız, kimi zaman ise farklı kazalar ile birlikte işaret edilen Adapazarı 19. yüzyıla kadar gelişmiş bir şehir değildi. Ancak, 19. yüzyılın ikinci yarısında Adapazarı, gerek nüfusu gerekse kapladığı alan itibariyle kasaba görünümünü almıştı.

Adapazarı’nın da içerisinde yer aldığı Sakarya Yöresi, Osmanlı Devleti döneminde idari bakımdan daima Kocaeli’ne bağlı olmuştur. Ayrıca, Kocaeli Sancağı her zaman birinci derecede öneme sahip bir vilayet olmuştur.

19. yüzyılda Adapazarı stratejik konumu, sahip olduğu orman zenginliği, bu yüzyılda yaşamış olduğu nüfus hareketleri, etnik yapısı gibi birçok nedenden ötürü Osmanlı vatandaşı olmayan yabancıların da dikkatini çekmiştir. Adapazarı’ndaki zenginliklerden yararlanmak isteyen tüccarlar, misyonerlik faaliyetlerinde bulunmak isteyen misyonerler, bölgede huzursuzluk oluşturmak isteyen birçok yabancı, Adapazarı’nı hareket noktası olarak kullanmışlardır.

Önemli bir Osmanlı şehri olan Adapazarı’nın 19. yüzyıldaki fotoğrafını yansıtmayı amaçlayan bu kitap, Osmanlı Devleti’nin aynı yüzyılda içinde bulunduğu durum hakkında da bizlere önemli ipuçları vermektedir.

Doğduğum ve doyamadığım şehir olan Adapazarı’na olan vefa borcuma istinaden hazırlamış olduğum bu çalışmanın, bundan sonra yapılacak olan araştırmalar için de bir kaynak olacağı kanısındayım.

Bu kitabın basılmasındaki katkılarından dolayı, Sakarya Valisi Sayın Mustafa BÜYÜK’e, İl Kültür ve Turizm Müdürü Hüseyin YORULMAZ’a, Bu eseri yazmamda beni yönlendiren hocam Yrd. Doç. Dr. Turgut SUBAŞI’na, bendeki emeğini unutamayacağım Prof. Dr. Atilla ÇETİN ve Prof. Dr. Azmi ÖZCAN’a, Başbakanlık Osmanlı Arşivi’nde Uzman Mustafa ŞENER’e, Sakarya Büyükşehir Belediyesi Halkla İlişkiler Müdürü Aydın Yıldırım DURAN’a, Sosyolog Ali AKTAŞ’a, aileme, hayatımı paylaştığım ve her zaman desteğini benden esirgemeyen eşim Nihal’e teşekkürü bir borç bilirim.

                                                                                                                                    Resul NARİN

ÖZET

Tarih araştırmaları içerisinde şehir tarihçiliğinin özel bir yeri vardır. Unutulmamalıdır ki bütün parçaların ürünüdür. Bu bağlamda 6 yüzyıl yaşamış ve oldukça geniş topraklara yayılmış olan Osmanlı Devleti’ni daha iyi anlamanın yolu devletin şehirlerindeki ekonomik ve sosyal hayatı iyi kavramaktan geçer.

19. yüzyılda Osmanlı devleti çöküş dönemine girmiştir. Devletin emperyalist Avrupalı devletlerin eline düşmesi ekonomide olduğu gibi birçok alanda geri gitmesine neden olmuştu. Bu yüzyılda Adapazarı, devletin içerisinde bulunduğu durumu kavramamızda bize oldukça yol gösterir. Devletin toprak kayıplarıyla göçmen durumuna düşen Osmanlı vatandaşları Anadolu’nun birçok şehrini olduğu gibi Adapazarı’nı da mesken tutmuşlardır. Bu yüzyılın başlarında Sapanca’ya bağlı olan Adapazarı, zamanla aldığı bu göçlerin de etkisiyle gelişmiş ve önemli bir Osmanlı kenti durumuna gelmiştir. Özellikle bu yüzyılın ikinci yarısında bağlı olduğu İzmit’i bile nüfus ve bir çok alanda geride bırakmıştır.

Adapazarı Kazasının, İstanbul’a yakınlığından kaynaklanan stratejik konumu, sahip olduğu orman zenginliği Ermeni ve Rum gibi gayrimüslim milletleri de bünyesinde barındırması özellikle 19. yüzyıl içerisinde Avrupalıların bu kente dikkat çekmelerine vesile olmuştur.

Avrupalılar, İngilizlerle yapılan 1838 Balta Limanı Anlaşması gibi yaptıkları birçok anlaşmayla elde ettikleri tavizleri, Adapazarı’nda da azami uygulamışladır. Yalnız ekonomiye el atmamışlar, misyonerlik faaliyetleri, eğitim çalışmaları gibi birçok konuda Adapazarı’nı uygulama alanı olarak kullanmışlardır.

Adapazarı’nda Avrupalıların açtıkları fabrikalar, işletmeler, temsilcilikler, bölgedeki halkı kışkırtma faaliyetleri, misyonerlik amacıyla yapılan geziler ve mülakatlar, en sonunda da eğitim alanındaki teşebbüsleri bu çalışmanın konusunu oluşturmaktadır

İÇİNDEKİLER

BİRİNCİ BÖLÜM

19. YÜZYILDA ADAPAZARI’NDA İDARİ VE SOSYAL YAPI 5

1.1. İdari Yapı 5

1.1.1. 19. Yüzyıla Kadar Adapazarı  6

1.1.2. Adapazarı “Maa” Sapanca    9

1.1.3. Temettuat Defterlerinde Adapazarı Kazası  12

1.1.4. 19. Yüzyıl Ortaları ve Sonlarında Adapazarı  25

1.2. Adapazarı’nda Nüfus  31

1.3. Adapazarı’nda Yabancılar  43

19. YÜZYILDA ADAPAZARI’NDA EKONOMİK YAPI  49

2.1.19. Yüzyılda Osmanlı Ekonomisi  49

2.2.19. Yüzyılda Adapazarı Ekonomisi  62

2.3. Adapazarı ve Devlet Başkenti İstanbul  76

2.4. Sakarya Ormanları ve Yabancılar”  79

2.4.1. Sakarya Ormanları  79

2.4.2. İngiliz Tahta Fabrikası  85

2.4.3. İngiliz Hızar Fabrikası  93

2.5. Duyun-u Umumiye İdaresi’nin Adapazarı’ndaki faaliyetleri  95

2.6. Reji Şirketi ve Adapazarı’ndaki Faaliyetleri  97

2.6.1. Reji Şirketi’nin kuruluşu  97

2.6.2. Reji Şirketi ve Adapazarı 100

3.1. Adapazarı’nda Gayrimüslimler ve Yabancılar 103

3.1.1. Bazı Amerikalıların Adapazarı’ndaki kışkırtma girişimleri 115

3.1.2. İngiliz Sefareti Tercümanı Mösyö Şili ve Kışkırtmaları 116

3.2. Eğitim Faaliyetleri 120

3.2.1. 19. Yüzyılda Osmanlı’da Eğitim 120

3.2.2. Adapazarı’nda Eğitim 122

3.2.3. Adapazarı’nda Gayrimüslim Okulları 126

3.2.4. Yabancı Okullar 130

3.2.4.1 Fransız Okulları ve Adapazarı Fransız Alliance Mektebi 133

3.2.4.2 Amerikan Okulları 134

3.2.4.2.1Adapazarı Amerikan Protestan Ermeni Kız Mektebi  136